1684 (3) door [[Jaak Jansen]] 
Na de uitspraak van de Raad van Brabant in 1701 was er niet veel verbeterd in de verhouding tussen 
de inwoners van Balen en de abdij van Averbode. Er was wel een dak gekomen op de kerk maar dat 
alleen maakte het bedehuis niet opnieuw geschikt voor gebruik. Een nieuw zijaltaar van de HH. 
Cosmas en Damianus werd besteld maar eerst in 1729 zou het definitief afgewerkt zijn. De 
tiendeklok werd wel gehangen in 1708 maar er was nog geen hoofdaltaar. En er was die 
voortdurende onvrede over de tiendeheffingen in Balen. De Balenaars waren misnoegd en gunden 
het klooster de opbrengsten niet, ook al waren zij rechtmatige beheerders van de gronden Er waren 
echter nog andere pijnpunten. Zo had de gemeente eenmaal 8000 gulden en een andermaal 7000 
gulden geleend bij de abdij; in ruil voor de verschuldigde intresten op deze kapitalen moest de abdij 
geen belastingen betalen (beden, twintigste penningen en andere lasten). Het dossier van de 
wederzijdse verplichtingen en verstandhoudingen zou hierdoor worden verzwaard. De wederzijdse 
verzoeken en eisen bleven niet achterwege. Zo kreeg pastoor Swaens op 10 oktober 1710 een 
deurwaarder op bezoek omdat hij zijn belastingsplicht niet zou hebben voldaan in verband met de 
kwakkeltiende1. 
 
Overeenkomst van 24 september 1715 
In 1712 stuurde pastoor Swaens een brief naar de abt van Averbode om te vragen wat hij moest 
doen. De inwoners van Balen hadden aangedrongen om in opdracht van de pastoor het koor van de 
kerk te restaureren en weer bruikbaar te maken voor de eredienst. De kerkmeesters beweerden dat 
zij zelf zich hiermee niet moesten bemoeien; de restauratie van het koor was een opdracht voor de 
pastoor en voor de abdij. De abdij maande de pastoor aan tot voorzichtigheid en wilde eerst een 
uitspraak van het gerecht afwachten. De pastoor liet toch de eerste herstellingen uitvoeren in 1714. 
Hij betaalde glazenmaker Norbertus Basiaers (Bayar?) uit voor het witten van het koor en het herstel 
van het glas2. 
In 1715 werd er echter een serieus akkoord gesloten tussen Eerwaarde Heer Kamerling Quaetpers, 
gevolmachtigde van de abdij, en anderzijds de schepenen en burgemeesters van Balen. Vooreerst 
werd afgesproken dat binnen de twee jaren de welfsels van de middenbeuk en de kruisbeuk zouden 
hermaakt worden op kosten van de abdij. De gemeente zou zorgen voor het vervoer van alle 
materialen alsook voor het hout voor stellingen en de formelen3; de kosten voor de ijzeren balken 
zouden worden gedeeld. Dit alles gebeurde in overeenkomst met de uitspraak van de Raad van 
Brabant in 1701. Verder werd een nieuwe overeenkomst gemaakt over de interesten van de vroeger 
ontleende kapitalen. De kwijtscheldingen van belastingen werden afgeschaft en vervangen door de 
gemeente te betalen interesten op het overblijvend kapitaal. 
De overeenkomst zou correct worden uitgevoerd. De werfsels in de kerk werden uitgevoerd en in de 
westertoren werd de afsluitdatum 1717 in het gewelf aangebracht. Vanaf 1719 werden er weer 
offergeld genoteerd in een offerboek. Blijkbaar werden de religieuse diensten in de kerk hervat en 
hernam het kerkelijk leven in het dorp, na vijfendertig jaar gekibbel. Het was echter niet het 
eindstation voor de wrijvingen tussen Balen en Averbode over de inning van de tienden. 
 
1 Erfgoed Balen AAA 10038. 0204 
2 AA????? 
3 Formeel: houten ondersteuning bij de bouw van gewelven. 

-----

 
Ongeregeldheden der pachters 
Misschien gebeurden er reeds voor de brand van 1684 allerlei ongeregeldheden dat is mogelijk; in de 
abdij-archieven vonden wij daar geen sporen van. Vanaf 1684 zien wij overal deugnieterijen 
opduiken tot nadeel van de tiendeheffer, de abdij. In 1684 en 1685 weigerden de Balenaars de 
gehele tienden-opbrengst af te dragen aan de abdii! Waar is die opbrengst dan gebleven; een 
gedeelte werd zeker gebruikt voor het eerste, voorlopig herstel van de kerk; hoe het geld verzameld 
werd is niet geweten. Hoeveel er als eigen gewin op zak werd gestoken werd ook niet genoteerd; en 
dan werd het weer moeilijk om dat officieel te recupereren. Jaar na jaar werden er ongeregeldheden 
vastgesteld. Het vertrouwen tussen de abdij en de pachters was beneden alles. In de loop van de 
achttiende eeuw zouden er regelmatig ongeregeldheden voorkomen en de Balenaars-huurders 
waren bijzondere tegenwringers. De pachters haalden het onderste uit de kan en zetten voortdurend 
de abdij voor schut. 
-Jan Hinnolet, Hendrik Cuypers, Joachim Vos en Peter Wuyts, helpers van de abdij, hadden 
vastgesteld dat er op het veld van Wilbert Grobben koren was opgezet na zonsondergang. Smorgens 
werden er 19 hopen geteld van elk 15-16 schoven, maar er waren geen tiende-schoven bij. De 
tiendeschoven werden met een bijzonder teken gemarkeerd: een bijzondere wrong. De tiende- 
schoven of geleggen van de abdij waren vergeten. 
-Controleurs Peeter Monsus en Adrianus Huybrechts, van Meerhout, stelden in opdracht van de 
provisor van de abdij vast dat bij Peeter Goossens op een perceel van de Biesakker de 19 hopen van 
de tiende veel kleiner waren dan de andere hopen. 
-Bij weduwe Cornelis Mertens werd een vergelijking gemaakt tussen de tiendeopbrengst (het aantal 
geleggen met een tiende-wrong) en de totale opbrengst van de pachter. De tiendeopbrengst had 
dubbel zo groot moeten geweest zijn. 
- Bij Jan Baptist Dingene werden slechts 20 hopen haver met een wrong aangetroffen terwijl het er 
30 moesten zijn. 
- Bij Peter Goossens op de Biesakker telde men 389 schoven of geleggen en slechts 17 voor de 
thiende. Niet één op tien maar één op drieëntwintig. 
- Bij Jan Deins thuis werden 215 ontvreemde geleggen met een thiendewrong gevonden. 
- Uit de thiende-geleggen werden de beste korenaren weg geplukt. 
- Bij Jan Baptist Willekens op het Molenveld vond men 226 geleggen en slechts 15 thiende-geleggen 
die maar half zo dik waren. 
- Bij Guilliam Van Hemel waren de thiende-geleggen omver gegooid en half opgegeten door de 
schapen. 
-Wilboort Grobben had na zonsondergang nog hopen opgezet terwijl dit verboden was ter wille van 
de controle. 
-Bij Paulus Cruysberghs waren er geleggen haver gestolen. Hij wist nergens van. Het was “buyten 
synen wil”. 
-Controleurs Peeter Baenens en Peter Wuyts en rentmeester Franciscus hadden ‘smorgens nog de 
tiendeschoven zien staen op het veld en ‘snamiddags waren ze verdwenen met de andere geleggen. 

-----

-Bij Peeter Neels werd er veel vuiligheid aangetroffen op de tiende-geleggen. Voor zonsopgang was 
alles opgezet in 9 hopen van 24-25 hopen of geleggen. 
-Getuigen verklaren aan provisor Ververs dat zij op 27 augustus savonds het koren hebben zien ter 
aarde liggen bij Jan Baptist Cornelis en smorgens voor zonsopgang was alles opgezet in 9 hopen van 
24-25 schoven of geleggen; de tiendegeleggen waren in verre na niet zo groot als de andere 
-Bij Jan Baptist Willekens op ’t Molenveld waren de tiende-geleggen maar half zo dik als de ander. 
Dat was ook het geval bij weduwe Cornelis Mertens, bij Jan Claes, bij Peter Vekemans ………. 
-Bij Margo Emmers van Schoor werd er in de geleggen van de abdij veel “quaet groen” aangetroffen 
dat aan de zijkant van het veld als onkruid opgroeide. 
-Soms werd er gevochten; er was “handgemeen” tussen de controleurs en de pachters. 
De abdij en de provisor hadden het moeilijk en zochten antwoorden op deze spitsvondigheden van 
bedrog en ontduiking. Via afspraken en ordonnanties trachten zij de tiende-inning weer onder 
controle te krijgen. Het verbod om na zonsondergang nog te werken is er een voorbeeld van. Ook de 
beslissing om voortaan de elfde hoop te nemen als tiende-bijdrage zal wel in die lijn liggen om de 
foeteraars te slim af te zijn. De abdij wantrouwde de plaatselijke pachters en bracht eigen werkvolk 
mee om te controleren. Soms deed de abdij beroep op officiëlen van Meerhout (schout en 
schepenen) om de controle degelijk te maken. Een tijdje heeft de abdij beroep gedaan op het 
gemeentebestuur van Balen om de afwikkeling van de tiendenophalingen uit te voeren maar dat was 
toch ook niet het beste voorstel. Een andermaal werd er, zoals we vroeger reeds zagen, Balenaars 
aangeworven als beëdigde controleurs verantwoordelijk voor een gedeelte van de tiendeverdeling 
(gesworen thiendestekers). Het wees er allemaal op dat het systeem van de tiendeheffing stilaan was 
uitgehold en niet meer werd geaccepteerd door de pachters. Eenzelfde sfeer was er vaak te merken 
in andere dorpen waar de abdij tiendeheffer was. Het Ancien Regime liep stilaan ten einde. Het zou 
zijn beslag krijgen met de Franse Revolutie toen de heffingen werden afgeschaft door de Franse 
overheid. 
Anderzijds was de restauratie na de kerkbrand stilaan tot een einde gebracht. We wezen er reeds op 
dat vanaf 1719 de kerkelijke diensten hernomen werden. In 1719-1720 werden de twee zijaltaren in 
de kruisbeuk gemarmerd en afgewerkt. In 1725 werd door de abdij een hoofdaltaar geplaatst in het 
koor; hierop werd het wapenschild van abt Van der Steghen aangebracht4. 
De abdij zocht ook naar oplossingen of andere formules om dit economisch systeen draaiende te 
houden. Zo trof de abdij nieuwe maatregelen in de verloning van de pastoor waardoor men de 
moeilijke verhoudingen trachtte te normaliseren. Een vergelijking hierbij maken is wel eens 
interessant. In 1720 noteerde pastoor Swaens zijn royale inkomsten van tienden en diensten als 
pastoor van Balen; interessant is ook dat hij hierbij de lijst voegt van de uitgaven die hij had gehad. 
Het zegt iets over de toenmalige levensstijl als pastoor. 
1720 
COMPUTUS (rekening) PASTORIS IN BALEN Ao 1720 JULY 8 
Erfgoed Balen 511-9998-136-10038- p 0367 en 0368 
1. Bewoon ende cultivere ick / huys, hof, graghten en struycken / ende lant twee mud 
 
4 Dit altaar werd rond 1893 vervangen door een stenen, neogotisch altaar. 

-----

2. Oude pastorie goet tot sceps / het lant verhuyrt aen jan / Gooskens voor vijf mud coren, 
twee mud gerst. / Het eusel over de beke / aen Merten Kemps voor / twee pistolen. / Den 
middelst bempt brengt aen / Giel Vreys ende Jan Dries / voor twelf gulden. / Den achtersten 
bempt aen Jan Heylen en Geraert de Bie voor twintig gulden 
3. Den halven Levrouwe bempt / aen Peter van Gennep voor / twelf gulden 
4. Het block op Holsterbergh aen / Paulus Vandersande voor / dry mud coren een halve / mud 
boeckweye. 
5. Uyt de grote thiende ses en / vertigh mud coren ses mud haver / twee mud gerst een halve 
mud / boeckweye ende twelf pata / cons in gelt 
6. De heyesthiende aen de borge / meysters van ommelbergh en / schoer voor negen mud 
coren/ 
7. Het bemdeken voor de pastorie / winnen wij selve / 
8. Den viver in de Heyde aen den / secretaris van Ham voor de / helfte van de vissen. 
9. Het vierden deel van den trock / heeft twee jaer droog gelegen / ende twee jaer de vissen 
verloren/ door droogte en hoog water 
10. Van de lammerthiende een pistool 
11. Van ons Levrouwe misse de / hoeve aen peter Sas voor / twee pistolen. / Rhentgelt debent 
Dries Claes dry gulden Hn Ramakers drie syntse goris vyfthien stuyvers / Oppels thien royen 
aen Marie Oyen / voor dry shellingen missa corens 27 - 8 
12. Missa SS triinitatis twee en veertigh / patacons sijn aen ons afgeleyt van / Ariaen Vermeert, 
nogh niet uytgeset 
13. Missae Stae Annae de Levrouwemeysters / thien gulden Willem Heyns eenen / patacon rest 
acht jaeren 
14. Missa Stae Barbarae Catlyn Joos / ses gulden vijf stuyvers / De visbeek derthien gulden Hend 
Vervee. Het cleen bemdeken te Scheps / Hendrick Vreys voor een pistool. 
15. Van jaergetyden de kerckmeysters / twintigh en vier gulden sestien / stuyvers : De Heylege 
Geest meysters elf gulden / seventhien tuyvers. De Levrouwe meysters twee gulden / 
derthien stuyvers. 
16. Van begrafenissen op den kerckhof / sesthien stuyver in de kerck / dry gulden thien stuyver 
van berighten vyf oft tweeen en / een halve stuyver sondaghs gebet een scelle / van trouwen 
twee scellingen / met dispensatie vier scellingen 
 
Uytgeve 
1. Aght gulden aen de kerck voor Averbode / Van S Barbara beneficie de beden / seven aght oft 
negen ieder bede / ad eenen gulden vijfthien stuyvers / acht myten / Van Oyen bempt ieder 
bede vijf / stuyver ses myten / van oppels thien Royen 2 oort / corbeyen cijns een oort 
2. Alle thien dagen een halve mud / coren om te backen 18 mud 2 halster 
3. Alle thien dagen een thon biers / facit 36 tonnen een halve waer / van twee gulden impost 
ende/ consumptie Diester bier nogh / van vraght eenen halven patacon / facit ten minsten 
taghentigh / gulden quaet gelt 
4. Aen wijn een heme? Ende een halve 
5. Aen reparatie van ons huys wel vijftigh gulden 
6. Aen werckvolck wel seventigh / gulden en den cost 
7. Aen vers vlees vis ende gesou / ten boter etc wel dry hondert gulden 
8. Aen lijnwat cleeren cousen scoenen huysraet etc / oock meer als hondert gulden 
Debita passiva 

-----

1. Aen Peter Smits Bob Deschel / negen ellen laken ad twelf / schellingen de elle / 
2. Aen Gerit Hendericks tot / Aeken een halve ton wijn 
Activa 
1. De gemynte van t jaer 19 drieen / veertigh gulden achtien stuyvers 
2. Hendrick Vreys broeck huer / negen gul. En eenige stuyver 
3. Peter Belmans twelf gulden / eenen halve moet corten syn baggeren 
4. Dries Claes ses gulden de andere / moeten rekenen in numero / 
5. Hendrick Jansen vier gulden./ Ick hebbe geen gelt paratis / als het capitael nummer 12 
afgelijt. / Onsen Heer proviseur debet / twelf patacons 
….. 
1. Ick hebbe dit jaer gecoght twee / silvere lepels ende forvietten / soo datter samen acht 
lepels ende / forvietten syn eenen tantcuter een paer gespen 
2. Drie dousynen telleuren / vijf en twintigh scotels groot en / klein 
3. Copere ende ijser servys genogh / ick hebbe cortelingh geset een / fornys om een ofte twee 
tonnen / te brouwenin in den somer / cost ons ontrent twelf patacons / 
4. Servetten thien dousynen / ammelaken slaeplakens hant / doeken naer proportie 
5. Acht bedden met sijn toebehoor / sleghten reght / ick geve aen ons meysen die ons / dient 
per jaer achtentwintigh / gulden. Drie hemden twee grove / voorschoyen die sy selve spint / 
ick hebbe aent huys doen maken / negen vensters en doen verven / ita pauper ego sum et in 
laboribus a juventute mea (zo arm ben ik en zo werk ik vanaf mijn jeugdjaren) 
Ita esse testor (ik getuig dat dit de waarheid alle is) 
Fr bernardus swaens 
Pastor in balen 
Het bovenstaand verslag van pastoor Swaens van Balen illustreertde duidelijk dat de verloning van 
zijn functie in de parochie van Sint-Andries heel bevredigd mocht genoemd worden qua inkomsten; 
het was dan ook een gegeerde functie bij de paters van Averbode. Het zou echter stilaan 
doordringen tot de bestuurders dat de limieten moesten worden ingeperkt. Toch zou het tot 1746 
duren eer er vanuit de abdij een duidelijk antwoord kwam. Toen besliste abt Simon Braunman (1736- 
1747) dat er ter wille van de vele betwistingen (“propter quaerellas”) voortaan pastorale inkomens 
uit de thienden zouden worden verwijderd en vervangen worden door een inkomen van 15 mud 
goed koren. 
 
 
Afbeelding 1 : Het gewelf in de zuidelijke kruisbeuk van de Sint- 
Andrieskerk 1715-1717 (Foto Erfgoed Balen) 
Afbeelding 2 : Het gewelf in de middenbeuk van de Sint-Andrieskerk 
1715-1717 (Foto Erfgoed Balen)

2025-07-04T12:48:02Z

Jan: Nieuwe pagina aangemaakt met '1684 (4 slot) '''1747 De abt neemt maatregelen''' De betwistingen tussen de abdij van Averbode en de inwoners van Balen over de inning van de<br...'

1684 (deel 3)

2025-07-04T12:45:35Z

Jan: Nieuwe pagina aangemaakt met '1684 (3) door Jaak Jansen Na de uitspraak van de Raad van Brabant in 1701 was er niet veel verbeterd in de verhouding tussen de inwoners van Balen en de...'

1684 (deel 2)

2025-07-04T12:43:54Z

Jan: Nieuwe pagina aangemaakt met '1684 (2) door Jaak Jansen In vorig jaarboek maakten we kennis met de meningsverschillen tussen de inwoners van Balen en de abdij van Averbode. Het ging...'

Balen

2025-07-04T12:41:08Z

Jan:

Stationsplein wordt Adeleine Hus-plein

2025-07-04T12:39:23Z

Jan: Nieuwe pagina aangemaakt met 'Stationsplein wordt Adeleine Hus-plein Jaak Jansen De familie Jansen-Hus vroeg aan het gemeentebestuur van Balen om het stationsplein voortaan Ade...'

Stationsplein wordt Adeleine Hus-plein 
Jaak Jansen 
De familie Jansen-Hus vroeg aan het gemeentebestuur van Balen om het stationsplein voortaan 
Adeleine Husplein te noemen. Tot hiertoe was het stationsplein een onderdeel van de Stationsstraat. 
De Stationsstraat was de plaats waar Adeleine Hus was geboren waar ze gewoond en gewerkt heeft. 
De nieuwe naam zou de gelegenheid geven om haar verhaal te vertellen over haar verzet tegen het 
Duitse regime tijdens de Tweede Wereldoorlog 1940-1945. De bevrijding in 1945 was het eindpunt 
van een periode van bezetting door een onmenselijk regime. De bevrijding in 1945 heeft voor de 
familie Jansen-Hus wel een bijzondere betekenis. Had de oorlog nog wat langer geduurd dan hadden 
wij misschien geen moeder meer gehad. De grootouders waren beide al omgekomen in de Duitse 
concentratiekampen en het kampregime was zo erbarmelijk dat ook ons moeder er zou aan 
tenonder gegaan zijn als ze langer in het concentratiekamp had moeten zitten. Haar terugkeer negen 
maanden na haar aanhouding was dan ook een grote opluchting voor de familie, de geburen en het 
dorp. 
De bevrijding na de bezetting door de Duitse troepen was voor het dorp een gelukkige gebeurtenis 
waarbij veel onaangename rampen een einde kenden: het militaire regime van de Duitse 
nationaalsocialistische macht was angstaanjagend; de gedwongen inlijving van jongeren en ouderen 
om in het leger te dienen of om in Duitsland te gaan werken; het fusilleren van Belgen; de 
inbeslagnames van voedsel, paarden, vervoersmiddelen; het terreuroptreden en de razzia’s van de 
SS (ShutzStafeln) tegen de vijanden van de Duitse overheid; de bonnekes van de ravitaillering 
(controle en gebrek van het voedsel en allerlei andere zaken); de inbeslagneming en roof van de 
klokken of andere materialen voor de Duitse oorlogsindustrie; de NAZI-theorieën over de übermensh 
en de untermensh; de vervolging van sommige bevolkingsgroepen op basis van herkomst of ras; de 
gevaarlijke bombardementen van de twee kampen; het gebrek of schaarste aan voedsel en 
benodigdheden; de onwettige aanwezigheid van militairen en aanverwante structuren die terreur 
zaaiden. Dat was de bezetting waarvan het dorp bevrijd werd. 
 
Foto Adeleine als kind met moemoe Julia Hus 
 
Wie was Adeleine Hus? 
Adeleine Hus (°Balen 1912-+Geel 1987) was de dochter van Jan Hus (°Balen 1883-+Behndorf 1945) en 
Julia Van Genechten (°Balen 1882-+Ravensbrück 1944). Jan Hus was houthandelaar en baatte in de 
Statiestraat, samen met zijn vrouw het café “In den Alcazar” uit; naast het café was er een winkeltje 
“In de kleine winst”. Achter het café was er een zaaltje voor feesten, toneelspelen en repetities van 
de fanfare; later werd er ook stommefilm gespeeld. Er waren twee kinderen. Zoon Louis Hus was de 
oudste; hij was gehuwd met Maria Reyns en zou tijdelijk de “Alcazar” uitbaten; later woonde hij op 
de Markt waar hij het café “In de ton” open hield. Tijdens de Eerste Wereldoorlog hadden de 
grootouders reeds meerdere verzetsdaden gesteld1. Adelein Hus verwijst er naar in haar verslag over 
de gebeurtenissen tijdens de Tweede Wereldoorlog: 
 
1 Kamiel Mertens, Balen tijdens de Eerste Wereldoorlog, Balen, 2008, p. 526-531. 

-----

2 
 
''Kort verslag en reden der aanhouding van vader en moeder , beiden in 
Duitsland overleden. door Adeleine Hus 13/05/1950'' 
''Mijn ouders hebben in den Oorlog 14/18 Amerikaanse vliegers, zijnde: Donalson, Anderson 
en Thelinghast, verborgen. Deze drie heeft vader , na ze maanden verzorgd te hebben, naar 
Holland gebracht. Deze oorlog 40/45 waren het ontvluchte Russen, die alhier in de mijnen 
tewerk gesteld waren door de Duitsers. Deze Russen leefden alhier in de bossen, waar ik hen 
door hulp van moeder eten en kleren verschafte. Er waren alhier gekantonneerde SS 
waaronder verschillende Russen, verplicht ingelijfden, doch zonder wapens. Een ervan met 
name Theo , hielpen mijne ouders ontvluchten door hem burgerkleren te geven. Deze Theo 
werd nooit door de SS weergevonden. We werden alle drie aangehouden door een valse 
ontvluchtingpoging van een andere ingelijfde Rus, zoogezegd een vriend van Theo, die ons 
heeft verraden.'' 
''Mijn ouders werden alhier (in Balen) onderhoord door de Gestapo, daarna niet meer, noch in 
de Begijnenstraat , noch in Duitsland. Ik persoonlijk werd nog ondervraagd in een gebouw op 
de Elisabethlaan, deze ondervraging draaide gans over Theo; door mij werd altijd 
volgehouden deze niet gezien te hebben. Moeder en ik bleven samen te Ravensbruck, waar 
zij overleed.'' 
 
FOTO Eerste Wereldoorlog 
 
 
Adeleine Hus trouwde met Maurice Jansen (°1909-+1984). Eerst woonden ze in Rijsberg toen 
Maurice werkte als bediende in het Glasfabriek in Gompel; later soliciteerden beiden in Wezel om 
gerant te zijn in het casino; het casino was toen de regelmatige, tijdelijke verblijfplaats voor 
ingenieurs of voor belangrijke gasten in dienst van de fabrieken in Wezel. Kort daarop verhuisden ze 
terug naar het centrum (Stationsstraat) en werkte Maurice als bediende op het gemeentehuis. De 
kroost was inmiddels uitgebreid met drie zonen: Paul, Jan en Jacques. In 1940 was de Duitse 
bezetting begonnen. Grootmoeder Julia Van Genechten hielp dochter Adeleine als lid van het 
Geheime leger. Grootmoeder Julia was hierbij niet aan haar proefstuk want tijdens de Eerste 
Wereldoorlog had zij samen met Jan Hus ook verzetsdaden gesteld. 
Vanaf 15 juni 1943 was moeder Adeleine lid van het geheim Leger. Zij bracht hulp, schoeisels, kleren 
en voedsel aan ondergedoken krijgsgevangenen (vooral Witrussen) die in de streek van Hoolst en 
Holven in kuilen onder de grond of in de bossen verbleven; meestal ging het om gevangen Russische 
soldaten die in de Limburgse mijnen moesten kolen opgraven. Zij zorgde voor deze voortvluchtige 
gevangen en hielp ze verder vluchten naar Nederland. Sommige gevangenen zoals Wasily Berukof 
bleven ter plaatse en zouden zich definitief in ons dorp vestigen. Verder zou moeder Adeleine ook 
sluikpers verspreid hebben tijdens de bezetting. Voor het Geheim Leger bekleedde zij de functie van 
verpleegster-onderofficier, aldus de officiële papieren (lidmaatschap nr 209564). Ze zou 
verscheidene eretekens en erkenningen ontvangen: attest van gewapende weerstander en politiek 
gevangene, lid van het Geheime Leger (Leopoldsburg), recht op het Kruis van politiek gevangene 
1940-1945, ridder in de Orde van Leopold II met de palm, Oorlogskruis 1940 met de palm 

-----

3 
 
 
Op 3 juli 1944 werd de aanhouding verricht van grootvader Jan Hus, grootmoeder Julia Van 
Genechten en hun dochter Adeleine Hus; zij werden naar Antwerpen overgebracht voor 
ondervraging. Alleen moeder Adeleine werd herhaaldelijk ondervraagd maar zij bleef ontkennend 
antwoorden op de vraag of zij iets van vluchteling Theo afwist. Onderwijzer Leonneke Geerts zag de 
aanhouding in de Stationstraat gebeuren vanuit de klas in de Oude Gemeenteschool: de razzia in de 
Statiestraat met veel soldaten en SS-ers, zij omsingelde het huis en vielen binnen; er werd een kogel 
door de ruit geschoten; er werd gezocht naar bewijsmateriaal (wapens, kogels). De buurt keek 
verschrikt toe. Adeleine beschrijft het als ’t volgt: 
''Kort verslag en reden mijner aanhouding , door Adeleine Hus 21/08/1948'' 
''Er lag hier te Balen Neet een compagnie SS, waarvan een tiental Russen deel uitmaakten; 
deze Russen kwamen regelmatig in de herberg van mijn ouders; één daarvan is hier het leger 
ontvlucht. Er bevonden zich hier in Balen reeds Russische krijgsgevangenen, welke tewerk 
gesteld waren in de mijnen te Beringen, doch ontsnapt. Deze ontsnapten verscholen zich in 
de bossen en de weiden alhier in de omtrek; deze werden door mij en andere personen 
gevoed en gekleed. De ontvluchte Rus had deze ontsnapten vervoegd. De SS vertrokken uit 
het dorp; doch drie weken later kwam een Rus welke bij de SS ingelijfd was en dus met de 
anderen vertrokken was, bij mij vragen om hem bij de ontvluchte Rus te brengen. Hij gaf mij 
zijn munitie en ik moest hem burgerkleren bezorgen; deze zou ik hem binnen drie dagen ter 
hand doen doch twee dagen later werd ons huis omsingeld door SS en Gestapo van de 
Elisabethlei te Antwerpen. Mijn ouders en ik werden samen mede genomen en naar 
Antwerpen vervoerd. Mijn vader werd beschuldigd van wapensmokkel voor de Witte Brigade 
en werd geboeid, doch ik alleen maakte deel uit van de Witte Brigade. Mijn ouders en ik 
werden samen mede genomen en naar Antwerpen vervoerd en opgesloten in de 
Begijnenstraat dit was op 03/08/1944, daar zijn wij ongeveer een maand opgesloten 
geweest; ik alleen ben ondervraagd geweest. Daarna hebben ze ons naar Duitsland gebracht; 
mijn moeder en ik naar Ravensbruck; daar is mijn moeder overleden; ik ben langs Zweden 
terug gekeerd. Mijn vader is te Helmstad overleden.'' 
'''' 
Foto en tekening Ravensbruck 
 
 
Ravensbrück: 
Het uitroeiingskamp van Ravensbruck ligt in Noord-Duitsland, op 90 kilometer van Berlijn. Het is één 
van de beruchtste uitroeiingskampen van de nationaalsocialistische regering van Duitsland. Tussen 
1939 (stichting) en 1945 (einde) werden er ongeveer 132.000 mensen opgesloten: vooral vrouwen, 
maar ook mannen en kinderen, gedeporteerd vanuit heel bezet Europa, vooral Joden, Polen. De 
gevangenen droegen allen een ster of teken (driehoekig of zeshoekig) : gele ster= Joden; zwart= 
asocialen, dienstweigeraars, zwakzinnigen, prostituees; bruin= zigeuners; rood= politiek gevangenen; 
groen= criminelen; violet= getuigen van Jehova; roze = homosekselen. De kampbewoners moesten 
zwaar werk doen, vaak in functie van de oorlogsindustrie. De bewoners sliepen in overvolle 

-----

4 
 
barakken, waren schamel gekleed, totaal ondervoed en overgeleverd aan kou, ziekten en 
ongedierte. De kampdokter voerde medische experimenten uit. In de laatste faze werden de 
gaskamers geinstalleerd om zowel dode als “overtollige” gevangen te laten verdwijnen. Adeleine 
moest aanvankelijk in de bossen werken en voor wegenaanleg zorgen. Ze werd ziek en kwam 
helemaal verzwakt in het ziekenhuis terecht. Daar genas ze stilaan en werd opgevangen door een 
doctores die haar beter werk verschafte in de kliniek. 
Een getuige uit het kamp zegt hierover het volgende: 
''Getuigenis van Mathilde Brauns:'' 
''Ondergeteekend, Brouns Mathilde verklaar dat Hus Julia Adeleine met my medegevangene'' 
''was te Ravensbrück (Duitsland). Zy werkte met my in de bosschen waar ze zware verkoudheden 
opliep daar we onvoldoende gekleed waren en in koude, sneeuw en regen moesten werken. By de 
dagelycksche morgend appèl uren is zy herhaalde malen flauw gevallen, ten gevolge van de koude en 
de ontbeeringen, en den ziekelycken toestand harer moeder, welke medegevangene was; zy is naar 
het Rivier gebracht met gezwollen ledematen en zware koorts. Gedurende haar verblijf in het Rivier is 
haar moeder gestorven zonder zorgen by ons in de barak. Zy was uiterst zwak by het verlaten van de 
Rivier en heeft dan ook nogmaals hartaandoeningen gehad in februari 1945.'' 
 
Tekening Kamp 
 
 
 
Op 25 april 1945 werd Ravensbrück bevrijd. Het Deense Rode kruis nam verscheidene gevangenen in 
bescherming; de gevangenen werden overgebracht naar Zweden waar ze werden onderzocht en 
waar ze konden herstellen van de ellende. Op 28 juni werd Adeleine met het vliegtuig terug naar 
België gebracht waar ze in Zaventem werd opgewacht door de familie en de geburen. In Balen werd 
ze vol blijdschap en vol emoties onthaald. Met tientallen gelukwensen en tientallen geschenken 
wilden de Balenaars delen in het vreugdevolle weerzien. Nu was de oorlog zeker gedaan, al bleven er 
nog veel littekens en waren alle wonden nog niet geheeld. Dokter Stuyck onderzocht ons moeder 
nog herhaaldelijk en noteerde in zijn verslag: 
''Onderzoek van dokter D. STUYCK: Balen den 18/05/1946'' 
'''' 
''Voornoemde is lydend aan periodieke hartstoornissen (tachycardie), bloedarmoede'' 
''en chronische bronchitis. Ze lydt daarby aan algemeen spier rhumatisme. Deze aandoeningen zyn een 
gevolg der ontberingen, slechte behandelingen en gemoeds aandoeningen van haar gevangenschap.'' 
Na de oorlog zouden Adeleine Hus en Maurice Jansen de Alcazar overnemen en samen met Anna 
Segers en echtgenoot een nieuw gebouw zetten. Anna Segers bouwde een woonhuis en erachter de 
cinemazaal Alcazar. Adeleine werd de uitbaatster van café Alcazar en een winkel van kruideniers- 
waren, snoepgoed en ijskreem. Later bouwden Maurice en Adeleine een nieuw huis in de Benoit 
Belmansstraat en namen zoon Jan en echtgenote Mit Mannaerts de winkel over om er een bakkerij 
en patisserie te vestigen. 
 

-----

5 
 
Besluit 
De toekenning van een nieuwe benaming aan het statieplein is een gelegenheid om de gruwelen van 
de oorlog en de bezetting in herinnering te brengen. In deze herinnering ligt zeker de afkeuring 
besloten van de ellende van de Tweede Wereldoorlog en de afkeuring van de onmenselijke 
basisgedachten waarvan het nationaalsocialisme vertrok. Oorlog is afschuwelijk; bezetting en 
verdrukking is niet goed te praten; alleen verzet is hier een antwoord op, ook verzet zonder 
wapengekletter. 
 
 
Woordverklaring 
'''Gestapo:''' Geheimes Statspolizei; taak: vervolging en onschadelijkmaking van de vijanden van het 
NAZI-regime 
'''SS''': SchutzStaffeln: beschermingstroepen, elitetroepen ter bescherming van de partij en in het 
bijzonder de persoon van Hitler; wie aangeworven werd was overtuigd van de ideologie van het 
superieure Arische ras. De SS had aandeel in de organisatie van de concentratiekampen. 
'''Ravitaillering:''' Om de bevoorrading van de goederen (vooral levensmiddelen) onder controle te 
houden , organiseerde het Duitse Regime de ravitaillering; ze werd uitgevoerd door de 
gemeentebesturen. Aan de hand van zegeltjes per persoon werd de hoeveelheid van goederen 
(eetwaren) gecontroleerd en beperkt. Vooral in de steden leidde dit tot gebrek en schaarste. 
'''Übermensch''': is een Duits woord dat ideaalmens betekent, een mens met eigenschappen en 
kwaliteiten die bij gewone mensen niet voorkomen. Hitler en het Nazi-regime gaven er een andere 
betekenis aan door het te koppelen aan ras en zuiverheid van ras. In de lijst van de rassen stond het 
Duitse Arische ras bovenaan de top. De tegenhanger was de '''Untermensch'''; de betekenis werd 
ingevuld door de Nazi’s. De Untermenschen droegen vaak een ster; de witte Davidsster van de Joden 
is hierbij het meest gekend. Toch werden er nog aan andere bevolkingsgroepen sterren en kleuren 
toegekend zoals wij hoger gezien hebben in de concentratiekampen. 
 
 
 
AFBEELDINGEN 
 
1. Grootmoeder Julia Van Genechten en dochter Adeleine Hus 
2. Grootvader (rechts) Jan Hus en Gustaaf Hus met drie Amerikaanse piloten J.O. 
Donaldson, R.A. Anderson en T.E. Tilunghast, tijdens Wereldoorlog I op 15 oktober 1918. 
3. Hulde Adeleine Hus 
4. Foto Ravensbruck 
5. Tekening leven in de barakken

Balen

2025-07-04T12:35:54Z

Jan:

'''[[Alcazar]]''' 
'''[[Over wringers, tegenwringers en afgewrongen wringers]]''' 
'''[[Het rampjaar 1684]]''' 
'''[[Balense (kerke)kruiers]]''' 
'''[[Twee in 1907 door de kerkfabriek Sint-Andreas verkochte schilderijen]]'''

Balense (kerke)kruiers

2025-07-04T12:35:11Z

Jan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''Balense (kerke)kruiers''' '''Spotnamen''' Balen: (kerke)kruiers, turken Olmen: tutters Mol: sopwaaikers, smoutringen Dessel:...'

'''Balense (kerke)kruiers''' 
 
'''Spotnamen''' 
Balen: (kerke)kruiers, turken 
Olmen: tutters 
Mol: sopwaaikers, smoutringen 
Dessel: pezerikken, heikneuters 
Geel: zotten 
Meerhout: katten 
Olen: boeren, kerkekruiers 
Turnhout: muggenblussers, binken 
Retie: telloorlekkers 
Mechelen: maneblussers 
Antwerpen: sinjoren, dikke nekken 
Brussel : kiekenfretters, ketjes, zinnekes 
 
Wie meer over deze spotnamen wil lezen kan terecht op internet of voor een grondige analyse bij 
twee volkskundigen die hierover, ondermeer over Balen, verzameld hebben in het verleden: J. Th. DE 
RAADT en J. CORNELISSEN1. Het moet echter eerst duidelijk zijn dat deze spotnamen bedacht werden 
door de inwoners van buurdorpen en niet door de inwoners van het dorp waarop de spotnaam 
betrekking heeft. De aanleiding voor het ontstaan van de spotnaam moet wel in het dorp gezocht 
worden: dat kan een gebeurtenis zijn (vb. “maneblussers”: een of meer Mechelaars hebben wat 
teveel gedronken en zien de toren van Sint-Rombouts in brand staan als een felle maan erop schijnt, 
zij geven alarm en Mechelen staat op straat); dat kan een hele geschiedenis zijn (vb. “kerkekruiers”: 
herhaalde malen hebben de Balenaars last gehad met de kerk die afbrandde, de ingebruikname van 
het bedehuis, de langdurige restauratie, de financiële problemen met de bedienaar-tiendeheffer, de 
processen, de zoektocht naar een vervangplaats voor de godsdienstige ceremonies… ); dat kon de 
mentaliteit van het dorp zijn (vb. de “dikke nekken” van Antwerpen: zoals men in Antwerpen zegt 
“met alle chinezen maar niet met den deze; mee hiel aantwaarpen mor nie mee maai”). Sommige 
spotnamen zijn dus nog actueel te noemen maar gewoonlijk is hun betekenis verwaterd of vergeten 
geworden. Zeker is het dat de spotnamen niet geliefd waren bij de inwoners op wie ze betrekking 
 
1. J. TH. DE RAADT, ''Les sobriquetes des communes belges'', Brussel, 1903, p. 68, 98, 144, 287, 
288, 395, 418, 546, 548, 551, 555; 1924, p. 113-118; J. CORNELISSEN , ''Nederlandsche 
volkshumor op stad en dorp, land en volk,'' Antwerpen, 6 delen, 1929-1937; deel 1 p. 233-234, 
p. 237, p 255; deel 6, p. 29 (spotprent Mechelen) . 
 
 

-----

2 
hadden. Volkskundige Cornelissen vermeldt uitdrukkelijk: “Als ge die van Balen wilt kwaad krijgen 
dan moet ge ze ‘kruiers noemen”. Die uitspraak van Cornelissen werd wel gedaan tussen de twee 
wereldoorlogen. Overal gingen de inwoners de spotnamen ombuigen tot aanvaardbare namen door 
er vergoelijkende verhaaltjes aan vast te knopen of een rationele verklaring aan toe te dichten. 
Het is niet te verwonderen dat er ter plaatse mooie verhaaltjes worden bedacht om de scherpe 
kanten van de spotnaam af te vijlen. Dat verhaaltje van de Olmse tutters kent ge waarschijnlijk wel 
en dat verhaaltje van de Balense kruiers ook maar ik wil er toch een moderne versie van vertellen, ge 
weet nu toch dat het niet juist is. 
 
''Awel het was op een zaterdagnamiddag in oktober. t Was schoon weer en ik was eerst naar de 
schoenmaker geweest om halflappen onder mijn sondaagse schoenen te laten zetten. Als ik thuis 
kwam zee ik tegen ons Marie : Ik gan naar de keupdag bij de Schaevers; om vijf veu twee zijn ik weg. 
Dat gebeurde dan ook zo. Om efkes veu twee stapte ik bij de Schaevers binnen, just op tijd want de 
notaris gaf just nen toernee general om de tongen en het verstand wat losser te maken.'' 
''Ik doen dat wel geren zo’n namiddag bijwonen. Zien hoe de Balenaren speculeren en rekenen. Zeker 
als er zo twee tegen mekanderen op zitten te bieden dan wordt het direct een paar graden warmer en 
ziet ge de bankrekeningen op tafel liggen. Deze keer viel het wat tegen omdat er maar een klein 
werkmanshuizeke te koop werd gesteld. Na een halfuur was de stress deraf en ik besloot van ergens 
anders nog eens binnen te wippen. Eerst bij Louis Hus In de Ton voor een pintje en daarna aan den 
overkant bij de Geus waar de borrel genever altijd tot het randeke werd gevuld.'' 
''Terwijl ik daar stond zag ik aan den overkant van ‘t straat van alle bewegingen rond de kerk; de 
keuister was erbij, de grafdelver Joske Van Genechten, de gerant van de parochiezaal, de smed van ’t 
Steeg, zelfs onderpastoor Vloemans stond daar met opgestroopte mouwen. Ik docht daar moet ik het 
fijne van weten, daar moet ik bij zijn. “Wa gebeurt er hier”, vroeg ik aan Vloemans. “Ga maar helpen, 
vanachter aan ’t koor moet ge gaan duwen; wij willen de kerk wat opschuiven en wat dichter bij ’t 
straat brengen”. Zo gebeurde het dan. Iedereen zette zich schrap en duwde met alle macht tegen de 
oude bakstenen. Er werd gezucht en gezweet. De smed hoorde de nestels van zijn schoenen kraken en 
kon amper ne miljaar onderdrukke. “Jaja”, zei Joske , ”ik voel precies dat ze geet”. De koster zei dat 
hem ging zien of er wat verschoven was. Glunderend kwam hij terug: “Ik had mijne jas uitgedaan en 
op de grond gelegd en die zit er helemaal onder, de kerk is zeker meer als ne meter opgeschoven.” Er 
werd gejubeld en gezongen. We waren echt van overtuigd dat we de kerk opgeschoven en verkruid 
hadden, en dat we zo de naam kruiers hadden verdiend.'' 
''Kwaaitongen beweren dat de jas van de koster door een bedelaar is meegenomen en dat de kerk 
helemaal niet verplaatst is geworden. Dat is serieus gelogen en dik van de pot gerukt. Ik hem het zelf 
gezien dat er gene jas niet meer loog voor de kerk.'' 
 
 
Uitleg Achteraf 
Het is opvallend dat alle dorpen een positief verhaal of positieve verklaring gingen zoeken voor de 
spotnaam die hen werd toegedicht. Het plaatselijk verhaaltje is er een voorbeeld van. Andere 
motiveringen doen de spotnaam positief overkomen, aanvaardbaar door de inwoners; dat zijn de 
zogenaamde rationalisaties. Daarna kon de spotnaam zelfs een merknaam worden die de herkomst 
 

-----

3 
van het product duidelijk beklemtoont en opwaardeert: de spotnaam wordt een biernaam, een 
plaatselijke koekjesnaam, een restaurantnaam, een trofeenaam, een identitair symbool, de naam 
van een standbeeld, de naam van een ploeg…….. Daar is niks mis mee; dat is volkskunde en 
volksfantasie. 
Cornelissen noteerde in zijn publicatie drie rationalisaties of verklaringen die ter plaatse in Balen 
werden gegeven aan de spotnaam: 1. het koor zou scheef staan op de rest van de kerk; 2. Sint- 
Andries, patroon van de Balense kerk is patroon van het ambacht van de kruiers; 3. de kerk van Balen 
stond aanvankelijk in Scheps en werd verplaatst (verkruit) naar het centrum. Geen enkele van deze 
rationalisaties is te weerhouden. Het koor staat niet scheef; Sint-Andries is de patroon van de 
schippers en de vissers; in Scheps heeft nooit een kerk gestaan. 
 
De Kerkproblemen in Balen 
In het verleden hebben de Balenaars heel wat problemen gehad met hun bedehuis. De kerk werd 
tweemaal zwaar getroffen door brand, in 1574 en in 1684. Telkens probeerden de inwoners 
geldelijke hulp vast te krijgen van de tiendeheffer, de abdij van Averbode; ze wilden de abdij 
inschakelen bij de restauratie(kosten) en telkens liep het fout. Bij de eerste brand vroegen zij zelfs 
advies aan de professoren van Leuven maar deze orakelden dat de Balenaars ongelijk hadden en dat 
de abdij niet verplicht was van bij te dragen. Bij de tweede brand probeerden de Balense bestuurders 
en kerkmeesters hun juridisch gelijk te halen bij de Hoge Raad in Brussel. De betwistingen zouden 
tientallen jaren aanslepen en na dertig jaar betwistingen kwam er slechts min of meer schot in de 
zaak. De betwistingen en het ongenoegen bleven bestaan. De omliggende dorpen hebben zeker de 
spot gedreven met zoveel wringerij, processen en beter-weten2. Ook elders vinden wij sporen terug 
van de restauratieproblemen en de betwistingen die de de Balenaren eraan vastknoopten. In de 
literatuur lezen wij ook enkele uitingen van dat leedvermaak in de andere dorpen 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
2 Zie hierover in vorige Jaarboeken 21-24: JAAK JANSEN, 1684 (1-4). 
3 J.B. GRAMMAYE, ''Antiquitates illustrissimi ducatus Brabantiae'', Brussel, 1606-1610, Antverpiae Antiquitates, 
1610, p. 122-123. 
 
 
 
 

-----

4 
 
 
 
 
 
I.B. GRAMMAYE3 gaf in het Latijn een boek (1610) uit over het hertogdom Brabant (hierin werden 
enkele Kempense dorpen vermeld); in het jaar 1613 brachten ze in de kerk een opschrift aan 
(GEBOERS); in 1687 werd door de Mechelaars een opschrift op rijm gezet: 
 
'''1610''' 
Desselium cum opibus, 
Animo cum Rheta carebat, 
Molla frumenta, 
Balenum turre palude; 
Arendoncka ruricolis, 
Lommelia mundi machina solvetur 
''VERTALING'' 
''Als Rethy was zonder moed'' 
''En Dessel zonder goed,'' 
''En Mol was zonder koren,'' 
''En Baelen zonder toren ,'' 
''En Arendonck zonder moeren,'' 
''En Lommel zonder boeren,'' 
''Zal de wereld niet lang meer doeren'' 
 
'''1613''' chronogram (in de kerk) 
Infelix Balen decimo sexto ante calendae 
Octobris, periifacta rapina feris, 
''Ochlacen Balen sal nu en ten eeuwighen daghen'' 
''Den brant vanden sesthienden septembris beclagen. (16 sept 1578)'' 
 
 
 

-----

5 
 
'''1687''' (rijm door de Mechelaars) 
Baelen dat roert oock sijn lippen 
Maenebrant, de clock moet clippen, 
Dat sij gaen naer hun vroom werck 
In’t vercruijen van hun kerck. 
 
(zonder datering) 
Die van Mol die zijn geschoren 
Ze hebben vier wijzers en geenen toren! 
Die van Geel die zouden loopen 
Om die wijzers af te koopen; 
En die van Balen zijn jaloersch: 
Ze hebben ‘nen toren lijk’ ne kroesch4! 
 
Het rijmdicht van 1687 kwam tot stand in Mechelen; waar de Mechelaars zich kwaad gemaakt 
hadden toen zij voor “maneblussers” werden uitgemaakt. Zij organiseerden een symbolisch 
proces in Geel waarin Balen samen met dertien andere dorpen voor het gerecht van Geel 
werden gedaagd: Aalst (ajuinen), Antwerpen, Balen, Brussel, Dendermonde (flauzemakers), Diest 
(mosterdschijters), Dinant, Gent (stroppen), Leuven (petermannen), Lier (schapekoppen), 
Lokeren (rapenbraders), Poperinge (keikoppen), Vilvoorde (pjeirefretters) en Weert (slijkneuzen). 
De Mechelaars met spotprent verdedigden zich tegenover een rechter die in een zetel onder een 
grote zotskap had plaats genomen (15de dorp Geel). Achteraan tegen de muur hingen de 14 
dorpen met de uitbeelding van hun spotnaam: Balen onderaan tweede van rechts. Alle dorpen 
werden in hun hemd gezet met een spotnaam die even vernederend was als deze van de 
Maneblussers. De spotnamen werden uitgebeeld in gravures en in schilderijen; de gravures 
waren vergezeld van rijmende teksten; bij de spotprent over Balen stond de hier afgedrukte tekst 
van 1687. Het ontstaan van de spotnaam moet eerder tegen deze achtergrond gezocht worden. 
De verwoestende branden brachten in Balen veel miserie mee; de herstellingen kosten 
handenvol geld; de pogingen om de abdij van Averbode te laten bijdragen liepen vaak op een 
sisser uit; telkens moesten zij op zoek gaan naar vervangende ruimten om de diensten te laten 
doorgaan. Er werd om gelavchen en gespot in de omliggende dorpen. Veel spotnamen werden 
uit leedvermaak geboren. Om daar een datum op te plakken is niet gemakkelijk. De volks- 
verbeelding (van andere dorpen) werkt wanneer de verbeelding wilt. Zeker is dat de spotnaam 
van Kruiers al in 1687 bestond ; toen werd hij in Mechelen vereeuwigd in een prent. 
 
 
4 Kroes: beker, rijmend op jaloe®s 
 

-----

6 
 
 
 
Afbeeldingen 
1. Oud Gemeentehuis, Balense Kruier, Raymond Smets, 1987 
2. Schilderij, De Maneblussers van Mechelen betrekken 14 andere spotnamen van gemeenten 
in een proces, Vlaamse School, ca 1700, olie op doek, 113 x 83 
3. Detail van schilderij: Balense kruier 
4. Prent, De Mechelse Maneblussers dagen veertiien dorpen of steden met spotnaam voor de 
Raad van Geel, 1687, papier en inkt 
5. Detail van prent 
6. Getekende visie van Frans Smets op de “Balense Kruiers”, 2025.

Balen

2025-07-04T12:33:45Z

Jan:

'''[[Alcazar]]''' 
'''[[Over wringers, tegenwringers en afgewrongen wringers]]''' 
'''[[Het rampjaar 1684]]''' 
'''[[Twee in 1907 door de kerkfabriek Sint-Andreas verkochte schilderijen]]'''

Het rampjaar 1684

2025-07-04T12:32:52Z

Jan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''Het rampjaar 1684 (1)''' In de nieuwe voorgevel van huis nr 9 op de Markt te B'''alen''' werden de muurankers bewaard met het jaartal 1684. Oorspronk...'

'''Het rampjaar 1684 (1)''' 
In de nieuwe voorgevel van huis nr 9 op de Markt te B'''alen''' werden de 
muurankers bewaard met het jaartal 1684. Oorspronkelijk had dit opschrift de 
betekenis van een bouwjaar voor dit burgershuis: dit gebouw kwam tot stand 
in het jaar 1684. Deze uitleg is nu niet meer van tel. Alleen de bakstenen achter 
de bezetting van de voorgevel dateren van 1684; de rest van het gebouw werd 
volledig vernieuwd. Toch is het van belang dat deze datum 1684 aanwezig 
blijft; het is een belangrijk jaar in de dorpsgeschiedenis. In het jaar 1684 was er 
een grote brand in het dorp; bijna alle huizen van de markt stonden in de fik en 
ook de kerk werd zeer zwaar getroffen. Wij zijn 28 juni 1684; de brand zou bij 
de bakker op de Markt ontstaan zijn en zich razendsnel verspreid hebben. 
Alleen twee huizen en een boom overleefden het aan de verste zijde van de 
dorpskom, gelegen bij een waterpoel: het huis van Willem Van Hemel en het 
naburige huis van Maria Hanegreefs zouden ontsnappen aan de catastrofe; de 
huizen lagen aan een straatje dat in de volksmond Sint-Anna Borgerhaut werd 
genoemd1. 
Onmiddellijk werd begonnen met het herstel van de huizen en ook aan de 
getroffen kerk werden de eerste herstellingen uitgevoerd. In Meerhout werden 
kepers gezaagd en bij de plaatselijk smid werden in 1684 haken en nagels 
besteld. De volgende jaren 1684-1689 werden er tienduizenden schalies 
besteld om het dak te dichten maar al vlug waren er tekens van onwil en 
tegenwerking. De kerk was wel zwaar gehavend. Vooral de kruisbeuk was 
vernield maar ook het koor was getroffen en de middenbeuk was ingestort; 
alleen de zijbeuken waren min of meer intact. 
Op 20 september 1684 was er een vergadering die op verzoek van dienende 
burgemeester Geerardt Wouters was samengeroepen “in louter faveur van 
justicie”. De ZEH Kamerling2 van de abdij van Averbode was aanwezig, 
vergezeld van een andere pater van de abdij. Deze laatste was reeds vroeger 
op 13 september 1684 op de pastorie te Balen geweest en had aan de 
dorpsbestuurders voorgesteld om de toenmalige tienden van de abdij te 
pachten en het geld te gebruiken voor het herstel van de kerk. Hierop 
repliceerde de boekhouder van de gemeente Peeter Goiskens dat hij geenszins 
van plan was dat te doen: het systeem van de verpachtingen met de tiende 
 
1 Archief Erfgoed Balen, AAA 10278!-0275 
2 De kamerling was de naaste medewerker van de abt ; de kamerling (kamerheer) kon de abt vervangen. 

-----

werkte niet, noch op gemeentelijk vlak, noch op particulier vlak. Dit schoot in 
het verkeerde keelgat van de kamerling; hij dreigde ermee om “ de voorzijde 
(voornoemde) gemeente van Balen met een regiment volks ofte twee te doen 
ruïneren3”. Het probleem werd door de gemeentebestuurders besproken op 20 
juli 1684. 
De abdij was steeds behulpzaam geweest, aldus het klooster van Averbode. Bij 
de opbouw van de Sint-Andrieskerk had de abt van Averbode vijfentwintig 
gulden bijgedragen aan de onkosten, bij een vorige calamiteit waren ze met 
een bedrag tussengekomen en verder was er jaarlijks een kleine bijdrage in de 
werkingskosten (8 of 12 gulden). In Balen vonden ze dat eerder aan de magere 
kant, zeker wanneer er calamiteiten waren en de kerk door onheil werd 
getroffen, zoals brand, bliksem of stormschade. De vergadering van 2° 
september 1684 gebeurde in aanwezigheid van de dienende burgemeesters 
Marten Kemps en Laureys Claes; dit werd bevestigd door de schepenen van de 
voogdij L. Ooms en H. Meulders. 
Uit het voorgaande blijkt dat de gemeentebestuurders en de abdijbestuurders 
grondig van mening verschilden over de aanpak van het herstel van de kerk 
Vooral ging het hier over de vraag van wie zal dat betalen. Dat hierbij oude 
opvattingen over het gebruik of beschikken van de tienden centraal stonden, 
werd meer en meer duidelijk. De abdij wilde de opbrengst en gelden van de 
tienden wel laten gebruiken voor het herstel van het bedehuis maar de centen 
moesten later wel terug betaald worden. 
'''''' 
'''Voorstel van vicaris Brassery (1685)''' 
Een jaar na de brand, op 14 juni 1685, kwam vicaris Guillielmus Brassery op 
werkbezoek in Balen. Balen behoorde op dat moment nog bij het bisdom ’s 
Hertogenbosch en Z.E.H. Brassery, een voormalige pastoor van Sint-Amands in 
Geel, vertegenwoordigde er het hoogste kerkelijk gezag. Hij kwam in Balen op 
werkbezoek in functie van de problemen met de brand van 1684. Hij bezocht er 
de kerk en de kapellen en liet zich inlichten over de inkomsten van deze 
instellingen, in het bijzonder de Sint-Andrieskerk, de H. Geesttafel en de kapel 
van Schoor. Na een grondige evaluatie kwam hij tot besluit dat beide instanties, 
de abdij van Averbode en de kerkfabriek, verantwoordelijkheid hadden te 
 
3 Archieftekst zie Erfgoed Balen 511-9998-138-00009-0085; Ex Regisst. Scab. Moll etc an 1681-1688, fol 130. 

-----

dragen bij de restauratie van de beschadigde kerk. Er moest zo vlug mogelijk 
opgetreden worden, te beginnen met het koor. De onkosten moesten in gelijke 
parten (equalibus partis) verdeeld worden4.De abt van Averbode zou eerst 
over de brug kunnen komen en het goede voorbeeld stellen; daarna zou de 
plaatselijke overheid volgen waarbij ook op bijdragen van de bevolking moest 
gerekend worden via de offerblokken. Bij hoogdringendheid dienden de 
herstellingswerken te worden aangevat zodat de goddelijke diensten opnieuw 
in het kerkgebouw konden doorgaan. 
Het bezoek van Brassery zou blijkbaar weinig resultaat teweeg brengen in de 
onderlinge afspraken. Er werden wat beschermingswerken uitgevoerd maar 
een grondige aanpak bleef achterwege. 
 
'''De dreigbrief van 15 februari 1686''' 
''Ghy sult di kerck maeken'' 
''Oft ick alle de hoeven af'' 
''Branden sal di grodt sal ick'' 
''Selven doen die den armen'' 
''Sal …. Hem kan ick'' 
''Niet helen'' 
Pastoor Kimps van Balen verslikte zich in zijn koffie toen hij deze dreigbrief5 las 
die aan de toegangspoort van de pastorie (in de Veststraat) was opgehangen. 
De onbekende schrijver dreigde met brandstichting van de hoeven indien de 
restauratie van de kerk niet uitgevoerd werd. In de pastoor-norbertijn werd 
natuurlijk de abdij van Averbode geviseerd. Dat het tweede deel van de 
dreigbrief zo onleesbaar is maakt de dreiging alleen maar spannender. Pastoor 
Kimps riep een vergadering bijeen met verscheidene getuigen: Jan Swinnen, 
Wauter Claes, Henderik de Grauw en Jan Pelle; hij speette het dreigbriefje aan 
het geschreven verslag: 
Dit briefken hier aengedaen hebbe ick Sr. A. 
 
4 Copie van decreet: Stanisla Joris, Balensia NR 5, 78; Archief Erffgoed10008-0131 
5 Archief Erfgoed Balen AAA 511-9998-138-00039-0001. 

-----

Kimps den 15 februari 1686 omtrent halver 
seven smorgens ghevonden ge plackt op de poorte 
der pastorij van Balen en afgedaen tuschen 
dese ghetuygen Jan Swinnen schepene 
Wauter Claes, Henderick de Grauw de 
Naste ghebuer en Jan Pelle ter presentie 
Van den heer onderpastoor van Balen.6 
Het zat blijkbaar hoog bij de Balenaren, en één van de pottekes kookte over. De 
reactie staat symbool voor de vele straffe praatjes en verdachtmakingen tijdens 
vergaderingen, geroddel op straat of in de herberg. De twee hoeven van 
Averbode (Reit en Gerheide) werden geviseerd. De schrijver dreigde ermee om 
brand te stichten indien de norbertijnen niet met geld over de brug kwamen. 
Het tweede gedeelte van de dreigbrief is moeilijk leesbaar en suggereert dat er 
met de armen moet rekening gehouden worden. De rol van pastoor moet niet 
gemakkelijk zijn geweest op dat moment; hij riep de gezagsdragers van het 
dorp bijeen om akte te nemen van het geschrift. Maar kon het probleem wel 
opgelost worden????? 
 
'''Een oud zeer''' 
Vanuit het dorp had men altijd al beroep gedaan op de bereidwilligheid van de 
abdij. Bij de bouw van de kerk (1444-1520) had de abt van Averbode een 
bijdrage van 25 gulden geleverd; niet bepaald een bedrag om naar huis te 
schrijven. De abdij was heel gematigd in haar steun als het om de kerk ging, dat 
was blijkbaar de verantwoordelijkheid van de plaatselijke bevolking. Indien de 
pastoor een kanunnik van de abdij was, dan werd de pastorie wel op kosten 
van de abdij gebouwd. Dat was gebruikelijk in het Ancien Regime. Het 
probleem zat hem eigenlijk bij de inning van de tienden. Aanvankelijk, dat is in 
de vroege middeleeuwen, bestond de gewoonte om bij de stichtingen van 
abdijen of kloosters gronden of andere inkomsten te schenken zodat de 
religieuzen een bestaan konden uitbouwen. Zo verging het ook met de abdij 
van Averbode. In 1134 stelde Arnold II, graaf van Loon, grond ter beschikking in 
 
6 Archief Erfgoed Balen 511-9998-138-00039-0001 

-----

Averbode om de abdij op te bouwen; daarbij kregen zij ook nog het 
patronaatsrecht en de tiende van de kerk van Tessenderlo, het patronaatsrecht 
is het recht om de pastoor van de kerk voor te dragen; daarbij kregen de 
kloosterlingen nog gronden terbeschikking die zij konden verhuren tegen één 
tiende van de opbrengst van deze gronden. Het systeem van schenkingen (en 
verhuring) van gronden zou honderden jaren blijven bestaan en tot een apart 
systeem uitgroeien: de tienden. In de loop van de jaren zouden abdij meer en 
meer percelen weten te verwerven; hetzij door schenking, hetzij door aankoop, 
hetzij door ruil. 
Toen er in 1590?? Brand was geweest in de Sint-Andrieskerk schreven de 
kerkmeesters van Balen een brief aan de abt van Averbode om te vragen dat er 
zou bijgedragen zou worden in de kosten van het herstel. De abt antwoordde 
dat hij zijn medeleven wilde betuigen en een bijdrage wilde in deze moeilijke 
omstandigheden maar dat het éénmalig was en zeker niet als permanent 
initiatief mocht bekeken worden. Het bleef moeilijk verteerbaar voor de 
Balenaren. De inkomsten van de tienden waren bijzonder interessant en 
bijzonder hoog. 
In het jaar 1613 hadden de Balenaren hun probleem aannhangig gemaakr bij 
de professoren van Leuven: Joannes Jansonii, J. Wiggers, P. Gadeelini en Ger. 
Corselii. De Balenaren vroegen een “arbitrale sententie”: een arbiter in het 
geschil tussen Balen en de abdij. Volgens de professoren scheen de aanklacht 
van de inwoners “niet te sijn gefundeert noch ontfanckbaer”. Ze moesten 
tevreden zijn met de jaarlijkse bijdrage van 8 gulden van de abdij. Alleen bij 
“eenigh ongeluck oft infortune” kon de abdij vrij tussenkomen. Bij calamiteit 
kon de abdij bijdragen als ze goesting (en middelen) had. Daar zou nog lang 
over gesakkerd worden.