Het rampjaar 1684 - Bewerkingsoverzicht

Jan op 6 jul 2025 om 18:07

2025-07-06T18:07:55Z

Jan op 6 jul 2025 om 18:06

2025-07-06T18:06:25Z

Jan op 6 jul 2025 om 18:02

2025-07-06T18:02:43Z

Jan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''Het rampjaar 1684 (1)'''
In de nieuwe voorgevel van huis nr 9 op de Markt te B'''alen''' werden de
muurankers bewaard met het jaartal 1684. Oorspronk...'

2025-07-04T12:32:52Z

Nieuwe pagina aangemaakt met ''''Het rampjaar 1684 (1)''' In de nieuwe voorgevel van huis nr 9 op de Markt te B'''alen''' werden de muurankers bewaard met het jaartal 1684. Oorspronk...'

Nieuwe pagina

'''Het rampjaar 1684 (1)''' 
In de nieuwe voorgevel van huis nr 9 op de Markt te B'''alen''' werden de 
muurankers bewaard met het jaartal 1684. Oorspronkelijk had dit opschrift de 
betekenis van een bouwjaar voor dit burgershuis: dit gebouw kwam tot stand 
in het jaar 1684. Deze uitleg is nu niet meer van tel. Alleen de bakstenen achter 
de bezetting van de voorgevel dateren van 1684; de rest van het gebouw werd 
volledig vernieuwd. Toch is het van belang dat deze datum 1684 aanwezig 
blijft; het is een belangrijk jaar in de dorpsgeschiedenis. In het jaar 1684 was er 
een grote brand in het dorp; bijna alle huizen van de markt stonden in de fik en 
ook de kerk werd zeer zwaar getroffen. Wij zijn 28 juni 1684; de brand zou bij 
de bakker op de Markt ontstaan zijn en zich razendsnel verspreid hebben. 
Alleen twee huizen en een boom overleefden het aan de verste zijde van de 
dorpskom, gelegen bij een waterpoel: het huis van Willem Van Hemel en het 
naburige huis van Maria Hanegreefs zouden ontsnappen aan de catastrofe; de 
huizen lagen aan een straatje dat in de volksmond Sint-Anna Borgerhaut werd 
genoemd1. 
Onmiddellijk werd begonnen met het herstel van de huizen en ook aan de 
getroffen kerk werden de eerste herstellingen uitgevoerd. In Meerhout werden 
kepers gezaagd en bij de plaatselijk smid werden in 1684 haken en nagels 
besteld. De volgende jaren 1684-1689 werden er tienduizenden schalies 
besteld om het dak te dichten maar al vlug waren er tekens van onwil en 
tegenwerking. De kerk was wel zwaar gehavend. Vooral de kruisbeuk was 
vernield maar ook het koor was getroffen en de middenbeuk was ingestort; 
alleen de zijbeuken waren min of meer intact. 
Op 20 september 1684 was er een vergadering die op verzoek van dienende 
burgemeester Geerardt Wouters was samengeroepen “in louter faveur van 
justicie”. De ZEH Kamerling2 van de abdij van Averbode was aanwezig, 
vergezeld van een andere pater van de abdij. Deze laatste was reeds vroeger 
op 13 september 1684 op de pastorie te Balen geweest en had aan de 
dorpsbestuurders voorgesteld om de toenmalige tienden van de abdij te 
pachten en het geld te gebruiken voor het herstel van de kerk. Hierop 
repliceerde de boekhouder van de gemeente Peeter Goiskens dat hij geenszins 
van plan was dat te doen: het systeem van de verpachtingen met de tiende 
 
1 Archief Erfgoed Balen, AAA 10278!-0275 
2 De kamerling was de naaste medewerker van de abt ; de kamerling (kamerheer) kon de abt vervangen. 

-----

werkte niet, noch op gemeentelijk vlak, noch op particulier vlak. Dit schoot in 
het verkeerde keelgat van de kamerling; hij dreigde ermee om “ de voorzijde 
(voornoemde) gemeente van Balen met een regiment volks ofte twee te doen 
ruïneren3”. Het probleem werd door de gemeentebestuurders besproken op 20 
juli 1684. 
De abdij was steeds behulpzaam geweest, aldus het klooster van Averbode. Bij 
de opbouw van de Sint-Andrieskerk had de abt van Averbode vijfentwintig 
gulden bijgedragen aan de onkosten, bij een vorige calamiteit waren ze met 
een bedrag tussengekomen en verder was er jaarlijks een kleine bijdrage in de 
werkingskosten (8 of 12 gulden). In Balen vonden ze dat eerder aan de magere 
kant, zeker wanneer er calamiteiten waren en de kerk door onheil werd 
getroffen, zoals brand, bliksem of stormschade. De vergadering van 2° 
september 1684 gebeurde in aanwezigheid van de dienende burgemeesters 
Marten Kemps en Laureys Claes; dit werd bevestigd door de schepenen van de 
voogdij L. Ooms en H. Meulders. 
Uit het voorgaande blijkt dat de gemeentebestuurders en de abdijbestuurders 
grondig van mening verschilden over de aanpak van het herstel van de kerk 
Vooral ging het hier over de vraag van wie zal dat betalen. Dat hierbij oude 
opvattingen over het gebruik of beschikken van de tienden centraal stonden, 
werd meer en meer duidelijk. De abdij wilde de opbrengst en gelden van de 
tienden wel laten gebruiken voor het herstel van het bedehuis maar de centen 
moesten later wel terug betaald worden. 
'''''' 
'''Voorstel van vicaris Brassery (1685)''' 
Een jaar na de brand, op 14 juni 1685, kwam vicaris Guillielmus Brassery op 
werkbezoek in Balen. Balen behoorde op dat moment nog bij het bisdom ’s 
Hertogenbosch en Z.E.H. Brassery, een voormalige pastoor van Sint-Amands in 
Geel, vertegenwoordigde er het hoogste kerkelijk gezag. Hij kwam in Balen op 
werkbezoek in functie van de problemen met de brand van 1684. Hij bezocht er 
de kerk en de kapellen en liet zich inlichten over de inkomsten van deze 
instellingen, in het bijzonder de Sint-Andrieskerk, de H. Geesttafel en de kapel 
van Schoor. Na een grondige evaluatie kwam hij tot besluit dat beide instanties, 
de abdij van Averbode en de kerkfabriek, verantwoordelijkheid hadden te 
 
3 Archieftekst zie Erfgoed Balen 511-9998-138-00009-0085; Ex Regisst. Scab. Moll etc an 1681-1688, fol 130. 

-----

dragen bij de restauratie van de beschadigde kerk. Er moest zo vlug mogelijk 
opgetreden worden, te beginnen met het koor. De onkosten moesten in gelijke 
parten (equalibus partis) verdeeld worden4.De abt van Averbode zou eerst 
over de brug kunnen komen en het goede voorbeeld stellen; daarna zou de 
plaatselijke overheid volgen waarbij ook op bijdragen van de bevolking moest 
gerekend worden via de offerblokken. Bij hoogdringendheid dienden de 
herstellingswerken te worden aangevat zodat de goddelijke diensten opnieuw 
in het kerkgebouw konden doorgaan. 
Het bezoek van Brassery zou blijkbaar weinig resultaat teweeg brengen in de 
onderlinge afspraken. Er werden wat beschermingswerken uitgevoerd maar 
een grondige aanpak bleef achterwege. 
 
'''De dreigbrief van 15 februari 1686''' 
''Ghy sult di kerck maeken'' 
''Oft ick alle de hoeven af'' 
''Branden sal di grodt sal ick'' 
''Selven doen die den armen'' 
''Sal …. Hem kan ick'' 
''Niet helen'' 
Pastoor Kimps van Balen verslikte zich in zijn koffie toen hij deze dreigbrief5 las 
die aan de toegangspoort van de pastorie (in de Veststraat) was opgehangen. 
De onbekende schrijver dreigde met brandstichting van de hoeven indien de 
restauratie van de kerk niet uitgevoerd werd. In de pastoor-norbertijn werd 
natuurlijk de abdij van Averbode geviseerd. Dat het tweede deel van de 
dreigbrief zo onleesbaar is maakt de dreiging alleen maar spannender. Pastoor 
Kimps riep een vergadering bijeen met verscheidene getuigen: Jan Swinnen, 
Wauter Claes, Henderik de Grauw en Jan Pelle; hij speette het dreigbriefje aan 
het geschreven verslag: 
Dit briefken hier aengedaen hebbe ick Sr. A. 
 
4 Copie van decreet: Stanisla Joris, Balensia NR 5, 78; Archief Erffgoed10008-0131 
5 Archief Erfgoed Balen AAA 511-9998-138-00039-0001. 

-----

Kimps den 15 februari 1686 omtrent halver 
seven smorgens ghevonden ge plackt op de poorte 
der pastorij van Balen en afgedaen tuschen 
dese ghetuygen Jan Swinnen schepene 
Wauter Claes, Henderick de Grauw de 
Naste ghebuer en Jan Pelle ter presentie 
Van den heer onderpastoor van Balen.6 
Het zat blijkbaar hoog bij de Balenaren, en één van de pottekes kookte over. De 
reactie staat symbool voor de vele straffe praatjes en verdachtmakingen tijdens 
vergaderingen, geroddel op straat of in de herberg. De twee hoeven van 
Averbode (Reit en Gerheide) werden geviseerd. De schrijver dreigde ermee om 
brand te stichten indien de norbertijnen niet met geld over de brug kwamen. 
Het tweede gedeelte van de dreigbrief is moeilijk leesbaar en suggereert dat er 
met de armen moet rekening gehouden worden. De rol van pastoor moet niet 
gemakkelijk zijn geweest op dat moment; hij riep de gezagsdragers van het 
dorp bijeen om akte te nemen van het geschrift. Maar kon het probleem wel 
opgelost worden????? 
 
'''Een oud zeer''' 
Vanuit het dorp had men altijd al beroep gedaan op de bereidwilligheid van de 
abdij. Bij de bouw van de kerk (1444-1520) had de abt van Averbode een 
bijdrage van 25 gulden geleverd; niet bepaald een bedrag om naar huis te 
schrijven. De abdij was heel gematigd in haar steun als het om de kerk ging, dat 
was blijkbaar de verantwoordelijkheid van de plaatselijke bevolking. Indien de 
pastoor een kanunnik van de abdij was, dan werd de pastorie wel op kosten 
van de abdij gebouwd. Dat was gebruikelijk in het Ancien Regime. Het 
probleem zat hem eigenlijk bij de inning van de tienden. Aanvankelijk, dat is in 
de vroege middeleeuwen, bestond de gewoonte om bij de stichtingen van 
abdijen of kloosters gronden of andere inkomsten te schenken zodat de 
religieuzen een bestaan konden uitbouwen. Zo verging het ook met de abdij 
van Averbode. In 1134 stelde Arnold II, graaf van Loon, grond ter beschikking in 
 
6 Archief Erfgoed Balen 511-9998-138-00039-0001 

-----

Averbode om de abdij op te bouwen; daarbij kregen zij ook nog het 
patronaatsrecht en de tiende van de kerk van Tessenderlo, het patronaatsrecht 
is het recht om de pastoor van de kerk voor te dragen; daarbij kregen de 
kloosterlingen nog gronden terbeschikking die zij konden verhuren tegen één 
tiende van de opbrengst van deze gronden. Het systeem van schenkingen (en 
verhuring) van gronden zou honderden jaren blijven bestaan en tot een apart 
systeem uitgroeien: de tienden. In de loop van de jaren zouden abdij meer en 
meer percelen weten te verwerven; hetzij door schenking, hetzij door aankoop, 
hetzij door ruil. 
Toen er in 1590?? Brand was geweest in de Sint-Andrieskerk schreven de 
kerkmeesters van Balen een brief aan de abt van Averbode om te vragen dat er 
zou bijgedragen zou worden in de kosten van het herstel. De abt antwoordde 
dat hij zijn medeleven wilde betuigen en een bijdrage wilde in deze moeilijke 
omstandigheden maar dat het éénmalig was en zeker niet als permanent 
initiatief mocht bekeken worden. Het bleef moeilijk verteerbaar voor de 
Balenaren. De inkomsten van de tienden waren bijzonder interessant en 
bijzonder hoog. 
In het jaar 1613 hadden de Balenaren hun probleem aannhangig gemaakr bij 
de professoren van Leuven: Joannes Jansonii, J. Wiggers, P. Gadeelini en Ger. 
Corselii. De Balenaren vroegen een “arbitrale sententie”: een arbiter in het 
geschil tussen Balen en de abdij. Volgens de professoren scheen de aanklacht 
van de inwoners “niet te sijn gefundeert noch ontfanckbaer”. Ze moesten 
tevreden zijn met de jaarlijkse bijdrage van 8 gulden van de abdij. Alleen bij 
“eenigh ongeluck oft infortune” kon de abdij vrij tussenkomen. Bij calamiteit 
kon de abdij bijdragen als ze goesting (en middelen) had. Daar zou nog lang 
over gesakkerd worden.

@@ Regel 33: / Regel 33: @@
 van plan was dat te doen: het systeem van de verpachtingen met de tiende<br />
 <br />
-Archief Erfgoed Balen, AAA 10278!-0275<br />
+<sup>1</sup> Archief Erfgoed Balen, AAA 10278!-0275<br />
-De kamerling was de naaste medewerker van de abt ; de kamerling (kamerheer) kon de abt vervangen.<br />
+<sup>2</sup> De kamerling was de naaste medewerker van de abt ; de kamerling (kamerheer) kon de abt vervangen.<br />
@@ Regel 73: / Regel 73: @@
 de abdij van Averbode en de kerkfabriek, verantwoordelijkheid hadden te<br />
 <br />
-Archieftekst zie Erfgoed Balen 511-9998-138-00009-0085; Ex Regisst. Scab. Moll etc an 1681-1688, fol 130.<br />
+<sup>3</sup> Archieftekst zie Erfgoed Balen 511-9998-138-00009-0085; Ex Regisst. Scab. Moll etc an 1681-1688, fol 130.<br />
@@ Regel 108: / Regel 108: @@
 Dit briefken hier aengedaen hebbe ick Sr. A.<br />
 <br />
-Copie van decreet: Stanisla Joris, Balensia NR 5, 78; Archief Erffgoed10008-0131<br />
+<sup>4</sup> Copie van decreet: Stanisla Joris, Balensia NR 5, 78; Archief Erffgoed10008-0131<br />
-Archief Erfgoed Balen AAA 511-9998-138-00039-0001.<br />
+<sup>5</sup> Archief Erfgoed Balen AAA 511-9998-138-00039-0001.<br />
@@ Regel 146: / Regel 146: @@
 van Averbode. In 1134 stelde Arnold II, graaf van Loon, grond ter beschikking in<br />
 <br />
-Archief Erfgoed Balen 511-9998-138-00039-0001<br />
+<sup>6</sup> Archief Erfgoed Balen 511-9998-138-00039-0001<br />

@@ Regel 14: / Regel 14: @@
 naburige huis van Maria Hanegreefs zouden ontsnappen aan de catastrofe; de<br />
 huizen lagen aan een straatje dat in de volksmond Sint-Anna Borgerhaut werd<br />
-genoemd1.<br />
+genoemd<sup>1</sup>.<br />
 Onmiddellijk werd begonnen met het herstel van de huizen en ook aan de<br />
 getroffen kerk werden de eerste herstellingen uitgevoerd. In Meerhout werden<br />
@@ Regel 25: / Regel 25: @@
 Op 20 september 1684 was er een vergadering die op verzoek van dienende<br />
 burgemeester Geerardt Wouters was samengeroepen “in louter faveur van<br />
-justicie”. De ZEH Kamerling2 van de abdij van Averbode was aanwezig,<br />
+justicie”. De ZEH Kamerling<sup>2</sup> van de abdij van Averbode was aanwezig,<br />
 vergezeld van een andere pater van de abdij. Deze laatste was reeds vroeger<br />
 op 13 september 1684 op de pastorie te Balen geweest en had aan de<br />
@@ Regel 39: / Regel 39: @@
 -----
-<span id="2"></span>werkte niet, noch op gemeentelijk vlak, noch op particulier vlak. Dit schoot in<br />
+werkte niet, noch op gemeentelijk vlak, noch op particulier vlak. Dit schoot in<br />
 het verkeerde keelgat van de kamerling; hij dreigde ermee om “ de voorzijde<br />
 (voornoemde) gemeente van Balen met een regiment volks ofte twee te doen<br />
-ruïneren3”. Het probleem werd door de gemeentebestuurders besproken op 20<br />
+ruïneren<sup>3</sup>”. Het probleem werd door de gemeentebestuurders besproken op 20<br />
 juli 1684.<br />
 De abdij was steeds behulpzaam geweest, aldus het klooster van Averbode. Bij<br />
@@ Regel 61: / Regel 61: @@
 tienden wel laten gebruiken voor het herstel van het bedehuis maar de centen<br />
 moesten later wel terug betaald worden.<br />
-''''''<br />
+<br />
 '''Voorstel van vicaris Brassery (1685)'''<br />
 Een jaar na de brand, op 14 juni 1685, kwam vicaris Guillielmus Brassery op<br />
@@ Regel 78: / Regel 78: @@
 -----
-<span id="3"></span>dragen bij de restauratie van de beschadigde kerk. Er moest zo vlug mogelijk<br />
+dragen bij de restauratie van de beschadigde kerk. Er moest zo vlug mogelijk<br />
 opgetreden worden, te beginnen met het koor. De onkosten moesten in gelijke<br />
-parten (equalibus partis) verdeeld worden4.De abt van Averbode zou eerst<br />
+parten (equalibus partis) verdeeld worden<sup>4</sup>.De abt van Averbode zou eerst<br />
 over de brug kunnen komen en het goede voorbeeld stellen; daarna zou de<br />
 plaatselijke overheid volgen waarbij ook op bijdragen van de bevolking moest<br />
@@ Regel 97: / Regel 97: @@
 ''Sal …. Hem kan ick''<br />
 ''Niet helen''<br />
-Pastoor Kimps van Balen verslikte zich in zijn koffie toen hij deze dreigbrief5 las<br />
+Pastoor Kimps van Balen verslikte zich in zijn koffie toen hij deze dreigbrief<sup>5</sup> las<br />
 die aan de toegangspoort van de pastorie (in de Veststraat) was opgehangen.<br />
 De onbekende schrijver dreigde met brandstichting van de hoeven indien de<br />
@@ Regel 114: / Regel 114: @@
 -----
-<span id="4"></span>Kimps den 15 februari 1686 omtrent halver<br />
+Kimps den 15 februari 1686 omtrent halver<br />
 seven smorgens ghevonden ge plackt op de poorte<br />
 der pastorij van Balen en afgedaen tuschen<br />
@@ Regel 120: / Regel 120: @@
 Wauter Claes, Henderick de Grauw de<br />
 Naste ghebuer en Jan Pelle ter presentie<br />
-Van den heer onderpastoor van Balen.6<br />
+Van den heer onderpastoor van Balen.<sup>6</sup><br />
 Het zat blijkbaar hoog bij de Balenaren, en één van de pottekes kookte over. De<br />
 reactie staat symbool voor de vele straffe praatjes en verdachtmakingen tijdens<br />
@@ Regel 151: / Regel 151: @@
 -----
-<span id="5"></span>Averbode om de abdij op te bouwen; daarbij kregen zij ook nog het<br />
+Averbode om de abdij op te bouwen; daarbij kregen zij ook nog het<br />
 patronaatsrecht en de tiende van de kerk van Tessenderlo, het patronaatsrecht<br />
 is het recht om de pastoor van de kerk voor te dragen; daarbij kregen de<br />

@@ Regel 1: / Regel 1: @@
 '''Het rampjaar 1684 (1)'''<br />
-In de nieuwe voorgevel van huis nr 9 op de Markt te B'''alen''' werden de<br />
+In de nieuwe voorgevel van huis nr 9 op de Markt te Balen werden de<br />
 muurankers bewaard met het jaartal 1684. Oorspronkelijk had dit opschrift de<br />
 betekenis van een bouwjaar voor dit burgershuis: dit gebouw kwam tot stand<br />

Het rampjaar 1684 - Bewerkingsoverzicht

Jan op 6 jul 2025 om 18:07

Jan op 6 jul 2025 om 18:06

Jan op 6 jul 2025 om 18:02

Jan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''Het rampjaar 1684 (1)''' In de nieuwe voorgevel van huis nr 9 op de Markt te B'''alen''' werden de muurankers bewaard met het jaartal 1684. Oorspronk...'

Jan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''Het rampjaar 1684 (1)'''
In de nieuwe voorgevel van huis nr 9 op de Markt te B'''alen''' werden de
muurankers bewaard met het jaartal 1684. Oorspronk...'