Jan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''Verdwenen kerkelijk kunstbezit in Balen'''

Wanneer we een oude kerk binnenstappen hebben we de indruk dat het gebouw
en zijn inboedel onverande...'

2025-07-04T13:35:13Z

Nieuwe pagina aangemaakt met ''''Verdwenen kerkelijk kunstbezit in Balen''' Wanneer we een oude kerk binnenstappen hebben we de indruk dat het gebouw en zijn inboedel onverande...'

Nieuwe pagina

'''Verdwenen kerkelijk kunstbezit in Balen''' 
 
Wanneer we een oude kerk binnenstappen hebben we de indruk dat het gebouw 
en zijn inboedel onveranderlijk aanwezig zijn. Ook al geldt dit meestal voor het 
grootste gedeelte van het bezit, toch bewijst de geschiedenis dat er overal “leven 
is geweest in de brouwerij”. In zijn licentiaatsverhandeling van 1974-1975 
besteed Jan Defever1 tweeënveertig bladzijden aan de verdwenen voorwerpen 
die niet meer aanwezig zijn in de Sint-Andrieskerk en ooit vermeld werden in de 
archieven. Het gaat om tientallen voorwerpen van allerlei vorm en uitzicht. Voor 
sommige voorwerpen is de oorzaak van de verdwijning duidelijk en 
verklaarbaar; bij andere voorwerpen moeten er bedenkingen worden gemaakt. 
Zeker wanneer er menselijke ingrepen mee gemoeid zijn, gaat men dikwijls over 
de schreef. 
 
'''Oorzaken van verdwijningen 
''' 
Soms heeft men geen verhaal tegen verdwijningen of verwoestingen. Zo werd 
onze kerk enkele malen door brand zwaar beschadigd (1574, 1684) en verdween 
er een groot gedeelte van de inboedel. Toen de kerk werd gebouwd tussen 1444 
en 1520 werden terzelfde tijd veel voorwerpen en meubilair aangeschaft voor de 
uitrusting van de kerk en de uitoefening van de diensten. Alleen in de 
brandkoffer vinden wij nu nog enkele voorwerpen terug uit die periode; de rest 
is verdwenen, vervangen, vernield. Natuurrampen zoals blikseminslag of 
ingrijpende onweren horen thuis in deze categorie van oncontroleerbare 
oorzaken. Natuurlijke oorzaken van verval leunen hierbij aan al kan de behoeder 
hier meer tussenkomen. Slecht onderhoud van het gebouw kan het meubilair 
aantasten door vochtigheid of schimmels; kruipende of rondvliegende insecten 
kunnen langs open deuren,vensters of kieren binnenkomen om zich te gaan 
nestelen in een eetbare omgeving van hout, papier of textiel. Het is de schrik van 
elk patrimoniumbeheerder. 
Andere oorzaken van verdwijning liggen in de menselijke aard. Deze kunnen 
zeer drastisch zijn zoals in oorlogstijd of bij religieuze onrust. In 1656-1657 
betaalde de kerkfabriek dertig stuivers aan Peter Zels en nog twee mannen om 
de bewaking te verzorgen in de Sint-Andrieskerk waar ruiters zich hadden 
geïnstalleerd. Dat zal wel zijn redenen hebben gehad. De offerblokken ook 
waren een gegeerd doelwit. In de loop van de eeuwen zouden er ook gewone 
diefstallen of brandstichtingen gebeuren. In 1677 bestelden de kapelmeesters 
van Sint-Lucia van Rosselaar te Antwerpen een nieuwe kelk van 22 gulden, 
omdat de vorige gestolen was. In de periode 1905-1910 werden de Balense 
bedehuizen bezocht voor inventarisatie. Voor de kapel van Gerheide noteerde F. 
 
1 J. DEFEVER, ''Balen Sint-Andrieskerk. Inventaris van haar kunstbezit'', licentiaatsverhandeling KUL, 1974-1975, 
p. 54-96. 

-----

Donnet: “Al de oude voorwerpen die deze kapel versierden werden over zes of 
zeven jaar verkocht2”. 
 
Een andere menselijke oorzaak van verdwijning ligt in de verandering van 
smaak of het in onbruik geraken van sommige voorwerpen. Verandering van 
smaak deed sommige zaken in ongenade vallen; ze waren niet meer aangepast 
aan de smaak van de tijd. Nieuwe voorwerpen vervingen versleten 
patrimoniumen dat zijn aantrekkelijkheid had verloren. In 1893 besliste de 
kerkfabriek om het hoofdaltaar (1727) met het schilderij van de Marteling van 
de H. Andreas te laten verdwijnen. Dit gebeurde vermoedelijk op advies van de 
provinciale architect. Er kwamen glasramen op het koor en het grote altaar zou 
het zicht belemmeren. Soms werden nieuwe voorschriften opgelegd door de 
kerkelijke overheid, zoals bij het voorlaatste concilie waarbij niet alleen heiligen 
van de kerkelijke kalender werden afgevoerd maar ook talrijke 
gebruiksvoorwerpen in onbruik geraakten door wijzigingen in de ceremoniële 
uitoefeningen. Zo werd in Balen ondermeer de communiebank overbodig of 
werden sommige beelden aan de kant geschoven. 
 
'''Oprichting der kerkfabrieken 
''' 
Daarbij kwam nog dat in vroegere tijden het kerkbestuur nogal willekeurig met 
haar eigendommen omsprong en dingen ging verplaatsen of afdanken. Het 
kerkbestuur gebruikte eigen middelen om het kerkgebouw uit te rusten. De 
financiering gebeurde vooral door de inwoners zelf; individuele personen deden 
schenkingen; broederschappen of gilden waren permanent aanwezig in het 
kerkgebouw; ook de abdij van Averbode steunde regelmatig de plaatselijke 
Balense gemeenschap. De abdij had talrijke bezittingen in de gemeente en 
bediende de Sint-Andrieskerk (patronaatsrecht). Soms werd hierover 
geredetwist zoals na de brand van 1684 waarbij er jarenlang werd geprocest over 
de verantwoordelijkheid voor het herstel. De beslissingsmacht over het 
patrimonium lag bijna volledig bij de plaatselijke kerkbesturen en de pastoor. 
Dat veranderde grotendeels na de Franse Revolutie (1789). Aanvankelijk werd 
alles aangeslagen door de Franse overheid; vooral de abdijen en de kloosters 
zouden hieronder lijden. Later zou Napoleon een akkoord sluiten met de kerk en 
een nieuwe wetgeving uitvaardigen. Men zocht een uitweg voor de aangeslagen 
goederen die staatseigendom waren. Voortaan zouden deze parochiële 
kerkbezittingen beheerd worden door de kerkfabrieken. De beheerders werden 
officieel geïnstalleerd en moesten zich aan de wetgeving houden. De overheid 
zou toezicht houden en de priesters bezoldigen. Toch zouden er nog 
onregelmatigheden voordoen. De overheid had slechts een beperkte 
belangstelling voor dit bezit en liet de kerkfabrieken betijen zonder veel 
 
2 F. DONNET, ''Sint-Jan-Baptist Kapel te Gerheide. Gemeente Baelen-op-Neeth'', in ''Inventaris der 
kunstvoorwerpen in openbare instellingen. Provincie Antwerpen'', deel 3, 1909, p. 400-402. 

-----

inmengingen of raadgevingen. De geklasseerde kerken werden mettertijd van 
meer nabij gevolgd omdat hier subsidies mee gemoeid waren en er 
restauratiedossiers werden ingediend. Vanaf de twintigste eeuw zou hier 
verbetering en duidelijkheid te noteren vallen. De kerkfabrieken stonden onder 
toezicht van de gemeenten; de gemeenten werden gecontroleerd door de 
provincie. Inventarissen werden opgesteld. De lonen van de priesters en de 
kosten van de restauratiedossiers werden betaald door de Belgische overheid. De 
kerkfabrieken en de pastoor beschouwden zich echter vaak als eigenaars van het 
patrimonium en konden soms nogal eigengereid optreden. De overheid liet het 
gebeuren. 
 
'''De inventaris van 1905 
''' 
In 1905 zouden de heren F. Donnet en F. Van Leemputte de Sint-Andrieskerk 
bezoeken en een eerste inventaris opstellen. Zij verwezen naar het vroegere, dus 
voor 1905, verdwenen patrimonium zoals het stenen doksaal aan de ingang van 
het koor en een stenen sacramentstoren die op het koor was gebouwd. Ander- 
zijds vermeldden zij een aantal voorwerpen die thans niet meer in de kerk zijn 
bewaard. De meest spectaculaire zijn de twee schilderijen die in 1907 aan het 
Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen worden verkocht voor 75.000 Bfr. 
met goedkeuring van de gemeenteraad (zie bijlage 1). Het ging om een 
Kruisdraging van Pieter Aertsen (1508-1575) en een Laatste Avondmaal van een 
Zuidnederlandse schilder, daterend ca. 1470-1490. Zij werden opgenomen in de 
Catalogus Schilderkunst Oude Meesters, van 1988. Mogelijk werden deze 
schilderijen verkocht om de aan gang zijnde restauratie te bekostigen. Volgens 
deze catalogus van 1988 zou er een tweede paneel horen bij het laatste schilderij; 
het zou bewaard zijn in het Stedelijk Museum van Oudenaarde. 
Wat de twee heren niet vermeldden was dat vijftien jaren voordien het 
hoofdaltaar op het koor was afgebroken en vervangen. Het houten portiekaltaar 
werd afgebroken en vervangen door een stenen altaar met retabel, uitgevoerd in 
1893 door Bressers en Blanchard. Waar het barokke hoofdaltaar en zijn 
altaarstuk De Marteldood van de H. Andreas is gebleven is onbekend. Volgens 
Jan Defever werd aangenomen dat het werd meegenomen door de afbrekers. Dat 
zal wel een kwakkel zijn. 
 
'''Cosmas en Damianus van de Sint-Luciakapel van Rosselaar 
''' 
In 1989 verscheen er in het kunsttijdschrift Antiek een kleine notitie3 naar 
aanleiding van de 24ste antiekbeurs in Brussel. De originele titel van de beurs 
was “Het onverwachte voorwerp”. Bij de notitie stond een afbeelding van twee 
beelden: HH. Cosmas en Damianus. De beelden werden uit notenhout 
 
3 ''Antiek'', jaargang 23, nr. 6, januari 1989, p. 363. 

-----

vervaardigd en dateerden uit de eerste helft van de zeventiende eeuw, aldus de 
bijgevoegde inlichtingen. Over de herkomst werd geen woord gerept. Een 
vergelijking met de inventaris van F. Donnet en F. Van Leemputten4 uit 1910 
maakte duidelijk dat deze twee beelden herkomstig waren uit de Sint-Luciakapel 
van Rosselaar. In de toenmalige, ongeschonden kapel van 1683 werden twee 
oudere beelden bewaard die volgens de inventarismakers uit de vijftiende eeuw 
moesten stammen. Daarbij reproduceerden zij in hun publicatie een afbeelding 
van de beelden waardoor de identificatie bijzonder gemakkelijk werd. Ander- 
zijds werd vastgesteld dat de toestand van de beelden was gewijzigd in 1989: de 
armen van de beelden waren afgezaagd op de afbeelding. De datering en de 
productieplaats in de publicatie van 1989 konden echter worden aanvaard; de 
datering van Donnet en Van Leemputten in 1910 klopt niet. Toch blijft de vraag 
vanwaar de beelden herkomstig zijn vermits de kapel een halve eeuw later werd 
gebouwd. 
Wij menen dat deze beelden uit de voogdijkerk van het centrum herkomstig zijn. 
In de inventaris van Jan DEFEVER5 werd een archieftekst vermeld waarin 
duidelijk werd gemaakt dat in 1648 aan Bernaart Haenegreefs 36 gulden werden 
uitbetaald voor de aankoop en het te Mechelen halen van de beelden van St. 
Cosmas en Damian. Hetzelfde jaar werd er ook een reliekkast van de HH. 
Cosmas en Damianus aangekocht (nu verdwenen). Wanneer de beelden precies 
naar Rosselaar werden gebracht is onduidelijk; mogelijk bij de plaatsing van het 
zuidelijk zijaltaar in de Sint-Andrieskerk rond 1700. Toen werden twee 
levensgrote beelden van de heiligen aan het altaar toegevoegd en werden de 
twee kleinere beelden “overbodig”. 
De verdere geschiedenis van deze kunstwerken is minder fraai. Ze hangt ook 
samen met de afgang en het in onbruik geraken van de Rosselaarse kapel in de 
loop van de tweede helft van de 20ste eeuw6. Begin de jaren 1960 werden de 
beelden verkocht aan een bricoleur Ton Luyckx uit Geel (overleden). Deze 
bricoleur verkocht de beelden door aan antiquair Frits Van Lom te Reuver bij 
Venlo (overleden). Daar werden ze gestolen omstreeks 1967. Rond 1970 doken 
de sculpturen terug op bij een antiquair in Brussel. Van Lom eiste de beelden 
terug op maar de dief-voortverkoper zat in de gevangenis van Luiken, en was 
niet solvabel zodat de schadeloossstellingen niet konden worden uitgevoerd. 
In 1989 werd er bij de Balense rijkswacht klacht ingediend tegen deze gang van 
zaken in de hoop dat de beelden eventueel tegen vergoeding terug naar Balen 
zouden kunnen komen. Helaas, de beelden werden in Rosselaar verkocht en van 
de hand gedaan. Daarbij was de omkering van (et commerciële verloop een 
onmogelijke zaak. Daarbij was de wetgeving in Nederland erg verschillend van 
de onze. Of deze verkoop ook in de notulen van de kerkfabrIek van eigenaar 
 
4 F. DONNET en F. VAN LEEMPUTTEN, ''Kapel van Rosselaar'', in ''Inventaris der kunstvoorwerpen in 
openbare instellingen. Provincie Antwerpen,'' deel 4, 1910, p. 520-522. 
5 J. DEFEVER, ''o.c''.,1974-1975, p. 236. 
6 J. JANSEN, ''De bouw van de Sint-Luciakapel te Rosselaar-Balen in 1663'', in ''Taxandria'', NR 65, 1993, p. 71-91. 

-----

Hulsen of beheerder Rosselaar werd opgenomen is nog niet nagegaan. Wij 
weten niet waar de beelden thans bewaard zijn. 
 
'''De preekstoel van de Sint-Andrieskerk van Balen 
''' 
Voor het verdwijnen van dit kunstwerk uit de Sint-Andrieskerk moeten wij 
helaas met de beschuldigende vinger wijzen naar wijlen pastoor Draulans. Hij 
die zoveel gedaan had voor de kerk, zijn inboedel en het orgel. Helaas heeft hij 
hier de bal totaal mis geslagen en heeft hij bijzonder slechte raadgevers gehad. 
Aanvankdlijk had hij het nog bij het juiste eind. In het parochieblad van 10 
februari 1965 gaf hij toe dat de Commissie voor Monumenten bij een bezoek 
aan de kerk de preekstoel had positief beoordeeld: ‘het was geen banaal meubel, 
het bezat kunstwaarde en mocht niet worden verwijderd7. De aard van het 
kerkgebouw vroeg bovendien om houtwerk om de hardheid van de stenen 
muren te temperen en wat warmte in de kerkruimte te bewaren. De preekstoel 
mocht enkel opgefrist worden”. 
Vijf jaar later was Draulans volledig van gedacht veranderd. Hij moet slechte 
raadgevers hebben gehad die zijn beslissing hebben veranderd; wij begrijpen 
nog steeds niet waarom hij een andere beslissing heeft genomen. In 1970 
beweerde hij immers het tegendeel8 en had hij argumenten zat om zijn beslissing 
te verantwoorden. “Noch hogerhand, noch bij de kunstkenner bezat het meubel 
enige kunstwaarde. De preekstoel belemmerde het zicht; de mensen stootten 
hunne kop ertegen; de geluidsinstallatie maakte preekstoel overbodig”, enz…. 
Als laatste argument citeerde hij een tekst uit de inventaris van 1905 van Donnet 
en Van Leemputte: “De preekstoel heeft weinig waarden”. Dat deze inventaris 
vol stond met dergelijke achterhaalde uitspraken, was hem ontgaan, zoals ook de 
recente uitspraken van de Commissie die hij in het parochieblad had gezet. 
Misschien was hij misleid door het bescheiden allure van het steekwerk, zeker 
wanneer de stijl werd vergeleken met de gebalde overdrevenheid van de 
orgelbeelden. Het was echter een degelijk gemaakt kerkmeubel met prachtige 
reliëfs. Wat het nog meer waardevol maakte was dat op de zeszijdige kuip een 
buste van de H. Odrada was uitgebeeld, naast deze van de patroon van de kerk 
Sint-Andreas, de in de kerk vereerde HH. Cosmas en Damianus, de H. Barbara 
en de H. Catharina. De reliefs waren bijzonder fijn gesneden. De preekstoel zou 
besteld zijn in 1690 en 120 gulden hebben gekost9. De preekstoel verdween in 
de jaren 1970, naar het schijnt via de heer Pelckmans, van Retie, de raadgever 
van pastoor Draulans; hij zou er enkele andere kunstwerken voor in de plaats 
gegeven hebben. Geruime tijd later werden de reliëfs te koop aangeboden in de 
antiekhandel. Waar ze nu te vinden zijn is niet geweten. 
 
 
7 R. GEUKENS en K. MERTENS, ''Leven en werken van priester Frans Draulans'', Balen, 2002, p. 209. 
8 IDEM, p. 319 
9 J. DEFEVER, o.c., p. 61-64. 

-----

 
Bijlage 
 
Balen Gemeentearchief 
Uittreksel Boek Gemeenteraden 1907-1917: Zitting van 16.11.1907 
Balen Kerk Sint-Andreas, Verkoop twee schilderijen 
 
''De Raad keurt goed de beraadslaging der kerkfabriek van de kerk van St 
Andreas alhier, ad. 27 October ll, waarbij de toelating gevraagd wordt twee 
oude schilderijen toebehorende aan zelfde kerk, de ene verbeeldende de 
Kruisdraging, de andere het Laatste Avondmaal, te mogen verkopen mits de som 
van 75000, aan het Koninklijk Museum van Antwerpen. 
''

Verdwenen kerkelijk kunstbezit in Balen - Bewerkingsoverzicht

Jan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''Verdwenen kerkelijk kunstbezit in Balen''' Wanneer we een oude kerk binnenstappen hebben we de indruk dat het gebouw en zijn inboedel onverande...'

Jan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''Verdwenen kerkelijk kunstbezit in Balen'''

Wanneer we een oude kerk binnenstappen hebben we de indruk dat het gebouw
en zijn inboedel onverande...'